Ons Den Haag | JULI/AUGUSTUS  



Aad Mansveldstraat

juli/augustus 2008

Psychiatrie, bouwen en groen in Den Haag: Parnassia, Bloemendaal en Blommendael

Eén van de terreinen van psycho-medisch centrum Parnassia (thans Parnassia Bavo Groep) ligt aan de rand van Den Haag, aan de Monsterseweg. Het is een groot gebied met een oppervlakte van 76 ha; dat is meer dan 1/3 van de hele Vogelwijk! De Oorberlaan scheidt het terrein van de gemeente Westland. Parnassia biedt hier psychiatrische zorg en verslavingszorg. De naam Parnassia (ontstaan als fusie-organisatie in 1999) is afgeleid van het gelijknamige pioniersplantje in de duinen en van de Griekse berg Parnassus.

door Rob van Kleef

Psychiatrische zorg in Den Haag

Bloemendaal – één van de fusiepartners en
vroeger Blommendaal genoemd – was in de 19e
eeuw één van de zes ziekenhuizen van de Christelijke
Vereniging tot Verzorging van Zenuw- en
Zielszieken, gevestigd te Bennekom. Bloemendaal
aan de Monsterseweg werd in 1886 geopend en
richtte zich op mensen van gereformeerde huize.
Het terrein was destijds gekocht door dominee
Lindenboom voor zestigduizend gulden. Bloemendaal
verleende in Den Haag en Scheveningen
psychiatrische zorg, maar het verzorgingsgebied
strekte zich verder uit tot achter Gorinchem.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw nam de
betekenis van de christelijke signatuur af en werd
Bloemendaal vooral een voorziening voor de stad
Den Haag. De Vereniging Bennekom beheerde
alle terreinen en gebouwen tot eind jaren negentig.
Toen zijn de terreinen en gronden overgedragen
aan de Stichting Bloemendaal.

Vroeger had Bloemendaal een eigen boomgaard
en eigen varkensstallen; het was een soort autarkisch,
op zichzelf staand dorp. Op het terrein was

Plattegrond van Parnassia

destijds veel ruimte; zo stonden er zes villaatjes
voor psychiaters, maar was er ook een woonwijk;
het oude straatje uit het eind van de negentiende
eeuw is nog herkenbaar: ‘het Laantje’ (nu Piet
Moeskopsstraat) voor het personeel, waar onder
meer de kok woonde. Door een woonwijk op
eigen terrein te bouwen bewerkstelligde Bloemendaal
een soort omgekeerde integratie: haal
bewoners naar het terrein waardoor ‘de psychiatrie’
een normalere klank krijgt.
Van het oude Bloemendaal was na WO-II weinig
over. In Ockenburg bevond zich een V2 lanceerbasis.
Vele projectielen kwamen niet in hun
beoogde baan richting Engeland, maar ontploften
ter plaatse. Foto’s van vlak na WO-II laten de
verwoesting zien: het hoofdgebouw en vele andere
paviljoens waren volledig vernield. De Franciscuskerk
is hersteld en de andere gebouwen zijn in de
loop der jaren volledig vernieuwd.

Ontwikkelingen binnen de zorg

De na de oorlog gebouwde paviljoens boden
slechte huisvesting, alhoewel die beter was dan in
de rest van Nederland. Tien tot twintig mensen
sliepen op één zaal. Yvonne Keuls schreef ter
gelegenheid van het honderdjarig bestaan van
Bloemendaal het jubileumboek ‘Meneer en
mevrouw zijn gek’. In deze uitgave citeert zij een
patiënt en schetst hoe onvoorstelbaar het is om
twintig tot dertig jaar van je leven als chronisch
patiënt te moeten doorbrengen samen met
mensen die je niet zelf hebt uitgekozen.

Max Euweweg - gebouwen in het groen

Vele ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg
hebben vanaf de tachtiger jaren hun stempel
gedrukt op de (vormgeving van) psychiatrische
hulp en verslavingszorg: regionalisering, grotestadsproblematiek,
budgetkortingen, beddenreductie,
vermaatschappelijking van de zorg, specialisaties.
De regionalisering van de zorg leidde
tot een explosie van specialistische functies, die
mede bedoeld waren om ‘op volume’ te blijven
vanwege de dreigende afbraak van het aantal
bedden. De categoriale zorg omvatte onder meer
biologische psychiatrie, jeugdzorg, geriatrie,
verslavingszorg, een therapeutische gemeenschap
voor volwassenen.

Grondbezit en kwaliteit van de patiëntenhuisvesting

Met de eigen grond had Bloemendaal ‘goud in
handen’ om een sterke onderhandelingspositie
te hebben richting de provincie, rijksoverheid,
het College Bouw Ziekenhuizen, de gemeente
en zorgverzekeraars. De directie heeft vele initiatieven
genomen op het gebied van renovatie,
nieuwbouw en verhuizingen met het doel om
de kwaliteit van de huisvesting van (chronische)
patiënten sterk te verbeteren. Dat was mogelijk,
omdat de directie van Bloemendaal nooit op de
grond is gaan ‘zitten’. De (dure) grond heeft als
bestemming ‘gezondheidszorg’ en mag daarom
niet zomaar verkocht worden. Door uitruil van

Luchtfoto van het terrein van Parnassia

grond met de gemeente was het mogelijk om te
kunnen bouwen: investeringen in voorzieningen
voor betere huisvesting van patiënten in plaats
van het blijven zitten op kapitaal.
De zogenaamde vermaatschappelijking van de
psychiatrie had tot gevolg dat de druk om patiënten
in de stad te huisvesten groot werd. Vermaatschappelijking
van de zorg betekent niet alleen
maar verplaatsing van patiënten naar wooneenheden
in het centrum van de stad, maar dat de
samenleving zich als geheel verantwoordelijk
moet voelen voor deze groep kwetsbare mensen.
Stevige onderhandelingen met de Provincie, de
rijksoverheid en het College Bouw Ziekenhuizen

Monsterseweg 83 – Lucas Lindeboomkliniek, thans laboratorium

leidden in de jaren tachtig tot de goedkeuring van
een totaalplan voor de huisvesting. Bloemendaal
presenteerde een doortimmerd capaciteitsplan
en financieel kader waarmee 200 miljoen gulden
was gemoeid met een looptijd van zeven tot tien
jaar. Bloemendaal was in staat om aan de ene
kant het aantal bedden te reduceren maar ook
nieuwe bedden te realiseren en extra investeringen
in andere voorzieningen te doen.

Voortrekkersrol

Bloemendaal heeft in de tachtiger jaren een
omgevingstechnoloog ingeschakeld die de aard
van de gebouwen onderzocht met het oog op de
verblijfskwaliteit en de beleving van de patiënten.
Bloemendaal heeft in Nederland op dit gebied een
voortrekkersrol gespeeld. De landschapsarchitect
heeft het terrein beschreven vanaf de Romeinse
tijd en het wegenplan aangelegd met een indeling
in kwadranten. Het oude karakter van het terrein
is in stand gehouden. Opmerkelijk is binnen het
terrein de vorm van begroeiing: de verandering
van duin naar laagveen.
Een grote verandering in de huisvesting van
(chronische) patiënten was het gevolg van deze
onderzoeken: grote slaapzalen – met weinig
privacy – werden vervangen door kleinere units,
en de verpleging werd ondergebracht in een soort
wijkpost. Deze in de loop van de jaren sterk
verbeterde huisvesting betekende dat de kwaliteit
van leven en de gezondheid van de doelgroep met
sprongen vooruit ging. Disciplinering en het in
bedwang houden veranderde in een totaal andere
bejegening van de bewoners: hulpverlening op alle
levensgebieden.

Nieuwbouw en zonering

Het eerdergenoemde ‘Laantje’, de strook doktersen
personeelswoningen en ‘De Hoeksteen’ (een
appartementengebouw voor beschermd wonen
op de hoek Monsterseweg en de Oorberlaan) zijn
niet overgedragen aan de Stichting Bloemendaal,
maar ondergebracht binnen een vastgoedstichting
tot steun Bennekom. De stichting Steigers
(voortgekomen uit de verslavingszorg) heeft deze
terreinen daarna gekocht, ontwikkeld, de bestemming
gewijzigd en vervolgens doorverkocht aan

Aad Mansveldstraat; discussie voorbij!

de Koninklijke BAM Groep nv. De middelen die
daarmee zijn verdiend zijn ingezet voor de realisering
van zorgpanden.
De zonering of verdeling van het terrein houdt
in dat er een ordening is aangebracht in stroken:
een strook voor de Verslavingszorg, een strook
Wonen, een neutrale as met hoofdgebouw en
de Franciscuskerk, en een strook met klinische
voorzieningen in de sfeer van forensische
en intensieve zorg en behandeling. Binnen het
terrein zullen de komende jaren nog gebouwen
worden afgebroken en nieuwbouw verrijzen; er zal
een wissel van activiteitencentrum De Brink met
het voetbalveld plaats vinden.
De grond aan de rand van het terrein bood ook
mogelijkheden voor het bouwen van (dure) villa’s
en appartementen. Komend vanuit Loosduinen is

Domus a mari – Monsterseweg hoek Oorberlaan

vlak voor de Bep Bakhuijsweg een nieuw wijkje
verrezen: de villawijk Buitenplaats Blommendael,
waarmee de oude naam van Bloemendaal weer
zichtbaar is. Hier is veel discussie geweest over
de straatnaam Aad Mansveldstraat. De discussie
‘zand en veen’ speelde: Aad (‘Aadsje’) Mansveld,
de roemruchte jaren van ADO Den Haag …
Op de hoek Monsterseweg en Oorberlaan is
de bouw gestart van 68 luxe appartementen:
Domus a mari. Toch oogt het gehele terrein
na alle jaren van vernieuwing nog altijd landelijk.
Het bebouwingspercentage mag maximaal
13 procent bedragen. Er is sprake van een sterke
balans tussen groen en gebouwen, vastgelegd in
het Structuurplan. Hoogbouw is vermeden. De
ligging, vlak bij duin en strand is bijzonder. Dit
alles oefent een grote aantrekkingskracht uit op
mensen die in het groen willen wonen, met goede
verbindingswegen naar de Randstad, en recreatie
aan zee.
Maar het is ook een fraaie locatie voor passanten:
het terrein maakt onderdeel uit van een
fietsroute. Ga er eens fietsen in het vele groen en
maak kennis met dit voor velen onbekend stukje
Den Haag

Rob van Kleef (tekst en foto’s) met dank aan Leen Joele en Karel de Wilde

Kunstobject ‘Artikel 1 van de Grondwet’ op het terrein van het Leerwerkcentrum ’t Filiaal