Ons Den Haag
|
MAART/APRIL
Haagse ooievaar op de Boterwaag aan de Prinsegracht
Ik maak al jaren foto’s in Den Haag en een paar jaar geleden viel het mij op dat er veel ooievaars op gebouwen staan afgebeeld, met name in gevelstenen.
Ik besloot mij toe te leggen op het fotograferen van de ooievaar in het Haagse straatbeeld en dat heeft uiteindelijk geleid tot een verzameling van ruim 500 foto’s.
Toen ik de gevelstenen had vastgelegd, ging ik mijn werkterrein verbreden: glas-in-lood, tegeltableaus, souvenirs, bedrijven die de ooievaar in hun logo voeren, beelden, muurschilderingen, logo’s van sportverenigingen, glaswerk, schilderijen en houtsnijwerk; wanneer er maar een Haagse ooievaar op staat, dan ben ik erbij om een foto te maken.
door Frans Schmit, tekst en foto’s
Wat is nu precies de Haagse ooievaar? Sinds ons land een soevereine staat is (vanaf 1813), behoort elke gemeente een wapen te hebben dat door de Hoge Raad van Adel is goedgekeurd. Dus ook de gemeente Den Haag. Vanaf 1816 ligt het uiterlijk van het gemeentewapen officieel vast en de omschrijving ervan luidt sinds 1954 – toen er een kleine aanpassing plaatsvond – als volgt:
‘In goud een stappende ooievaar van natuurlijke kleur, houdende in deszelfs bek een paling van sabel (=zwart). Het schild gedekt met een antieke gravenkroon en gehouden door twee omziende
leeuwen van goud’.
De meeste ooievaars voldoen niet aan deze beschrijving. De ooievaar hier afgebeeld wel. Hij is te vinden in de Schepenzaal van het Oude Stadhuis aan de Groenmarkt. In de tijd vóór Napoleon stond onze ooievaar afgebeeld op een groen grasveldje. Helaas is dit na 1814 om onduidelijke redenen uit ons stadswapen verdwenen. Dat is wel jammer, want het groene veldje heeft samen met de goudgele kleur van het wapenschild geleid tot het ontstaan van de Haagse kleuren groen/geel.
De ooievaar is altijd een bekende verschijning geweest in de omgeving van Den Haag. In de nabijheid van onze stad waren veel weide- en hooilanden waar de ooievaar voedsel in overvloed vond.
Bovendien werd deze vogel beschouwd als een geluksbrenger, die huis en haard beschermde tegen onheil: ooievaars die op een woning nestelden, zorgden voor voorspoed en geluk. Daarom werden er kunstnesten op daken en paalnesten in tuinen gemaakt om de ooievaar te lokken.
Bovendien werd de ooievaar gezien als symbool van vruchtbaarheid en brenger van nieuw leven, iets wat tegenwoordig nog steeds geldt. Denk maar aan de ooievaar op geboortekaartjes.
Wanneer de ooievaars terugkeerden van hun winterverblijf in Afrika en in maart/april een nest gingen maken, gebeurde dat in de tijd dat het gras weer begon te groeien, de koeien naar buiten konden en er weer gezaaid kon worden op het land.
Omdat er toen nog aal werd gekweekt in de Hofvijver, trok dat de aandacht van ooievaars. Er zijn schilderijen uit de 16e eeuw, waarop te zien is dat ooievaars nesten hebben gemaakt op gebouwen van het Binnenhof en de Gevangenpoort.
Tamme, gekortwiekte ooievaars werden op de Haagse vismarkt ingezet om visresten en ongedierte op te ruimen.
Deze markt bevond zich aan het eind van de Schoolstraat tegenover de Grote Kerk. Er werd door de gemeente zelfs iemand aangesteld die de dieren na de marktdag in een hokje (gevuld met stro) stopte en ze er de volgende ochtend weer uitliet.
Wanneer zo’n tamme ooievaar doodging, zorgde deze man weer voor een nieuw exemplaar. Toen men in 1902 chemische middelen ging gebruiken om de vismarkt schoon te maken, was het snel afgelopen met de ooievaars bij de visbanken.
Hoe is de ooievaar nu precies in het Haagse stadswapen terechtgekomen? Wij weten het niet zeker, want het is nergens vastgelegd, maar het is waarschijnlijk een combinatie van factoren:
In de 16e eeuw kwam de ooievaar op het stadswapen van Den Haag terecht. Wij vinden zijn beeltenis op de ‘Jhesus’-klok in de Haagse toren (1541), een schilderij uit 1553 getiteld ‘De Hofvijver vanaf het Doelenterrein’ en op een geschilderde plattegrond van Den Haag uit 1570.
Vanaf 1585 ging het stadsbestuur gebruikmaken van een zegelstempel waarin een ooievaar was afgebeeld, staande in een poortdoorgang.
Tegenwoordig gebruikt de gemeente als logo een gestileerde, vliegende ooievaar. Dit exemplaar heeft geen aal in de bek en vliegt in oostelijke richting.
De ouderwetse ooievaar maakt altijd een stappende beweging in westelijke richting. Verder kent iedereen natuurlijk de ooievaar op de parkeerpaaltjes.
In vroeger eeuwen was de ooievaar veelal te zien in gevelstenen, op schilderijen (stadsgezichten) en op zegels van het Haagse stadsbestuur.
Later gingen zilversmeden hun werk voorzien van een stempel met daarin een ooievaar. Er zijn ook brandijzers bekend met de beeltenis van de ooievaar om misdadigers te brandmerken en om bier-, boter-en wijntonnen te merken. Fabrikanten gingen de ooievaar gebruiken om aan te geven dat hun producten uit Den Haag kwamen, zoals de porseleinfabrieken Lijncker (zie afbeelding) en Rozenburg.
Het Haagse stadsbestuur begon al in de 16e eeuw met het merken van voorwerpen zoals kussens, zilverwerk, glaswerk en wandtapijten.
Haagse ambtenaren kregen na een periode van trouwe dienst vaak een onderscheiding met daarop natuurlijk de ooievaar.
In de 19e eeuw hadden veel Haagse verenigingen een ooievaar op hun medailles, vaandels en insignes verwerkt. Ook sportverenigingen deden dit: denk maar aan de ooievaar in het clublogo van voetbalclub ADO, korfbalvereniging Ons Eibernest en honkbalclub Storks.
Zo ziet u dat de ooievaar nog steeds deel uitmaakt van het Haagse leven. Om mijn hele collectie ooievaars te zien surft u naar
door Frans Schmit, tekst en foto’s
Haagse ooievaar op de Boterwaag aan de Prinsegracht
maart/april 2010
De Haagse Ooievaar
Ik maak al jaren foto’s in Den Haag en een paar jaar geleden viel het mij op dat er veel ooievaars op gebouwen staan afgebeeld, met name in gevelstenen.
Ik besloot mij toe te leggen op het fotograferen van de ooievaar in het Haagse straatbeeld en dat heeft uiteindelijk geleid tot een verzameling van ruim 500 foto’s.
Toen ik de gevelstenen had vastgelegd, ging ik mijn werkterrein verbreden: glas-in-lood, tegeltableaus, souvenirs, bedrijven die de ooievaar in hun logo voeren, beelden, muurschilderingen, logo’s van sportverenigingen, glaswerk, schilderijen en houtsnijwerk; wanneer er maar een Haagse ooievaar op staat, dan ben ik erbij om een foto te maken.
door Frans Schmit, tekst en foto’s
Wat is nu precies de Haagse ooievaar? Sinds ons land een soevereine staat is (vanaf 1813), behoort elke gemeente een wapen te hebben dat door de Hoge Raad van Adel is goedgekeurd. Dus ook de gemeente Den Haag. Vanaf 1816 ligt het uiterlijk van het gemeentewapen officieel vast en de omschrijving ervan luidt sinds 1954 – toen er een kleine aanpassing plaatsvond – als volgt:
‘In goud een stappende ooievaar van natuurlijke kleur, houdende in deszelfs bek een paling van sabel (=zwart). Het schild gedekt met een antieke gravenkroon en gehouden door twee omziende
leeuwen van goud’.
 Ooievaar met omziende leeuwen |
De meeste ooievaars voldoen niet aan deze beschrijving. De ooievaar hier afgebeeld wel. Hij is te vinden in de Schepenzaal van het Oude Stadhuis aan de Groenmarkt. In de tijd vóór Napoleon stond onze ooievaar afgebeeld op een groen grasveldje. Helaas is dit na 1814 om onduidelijke redenen uit ons stadswapen verdwenen. Dat is wel jammer, want het groene veldje heeft samen met de goudgele kleur van het wapenschild geleid tot het ontstaan van de Haagse kleuren groen/geel.
Een stukje geschiedenis
De ooievaar is altijd een bekende verschijning geweest in de omgeving van Den Haag. In de nabijheid van onze stad waren veel weide- en hooilanden waar de ooievaar voedsel in overvloed vond.
Bovendien werd deze vogel beschouwd als een geluksbrenger, die huis en haard beschermde tegen onheil: ooievaars die op een woning nestelden, zorgden voor voorspoed en geluk. Daarom werden er kunstnesten op daken en paalnesten in tuinen gemaakt om de ooievaar te lokken.
Bovendien werd de ooievaar gezien als symbool van vruchtbaarheid en brenger van nieuw leven, iets wat tegenwoordig nog steeds geldt. Denk maar aan de ooievaar op geboortekaartjes.
Wanneer de ooievaars terugkeerden van hun winterverblijf in Afrika en in maart/april een nest gingen maken, gebeurde dat in de tijd dat het gras weer begon te groeien, de koeien naar buiten konden en er weer gezaaid kon worden op het land.
Omdat er toen nog aal werd gekweekt in de Hofvijver, trok dat de aandacht van ooievaars. Er zijn schilderijen uit de 16e eeuw, waarop te zien is dat ooievaars nesten hebben gemaakt op gebouwen van het Binnenhof en de Gevangenpoort.
 Geen omziende leeuwen naast de ooievaar, maar botertonnetjes: de Boterwaag aan de Prinsegracht |
De Visbanken
Tamme, gekortwiekte ooievaars werden op de Haagse vismarkt ingezet om visresten en ongedierte op te ruimen.
Deze markt bevond zich aan het eind van de Schoolstraat tegenover de Grote Kerk. Er werd door de gemeente zelfs iemand aangesteld die de dieren na de marktdag in een hokje (gevuld met stro) stopte en ze er de volgende ochtend weer uitliet.
Wanneer zo’n tamme ooievaar doodging, zorgde deze man weer voor een nieuw exemplaar. Toen men in 1902 chemische middelen ging gebruiken om de vismarkt schoon te maken, was het snel afgelopen met de ooievaars bij de visbanken.
Het Haagse stadswapen
Hoe is de ooievaar nu precies in het Haagse stadswapen terechtgekomen? Wij weten het niet zeker, want het is nergens vastgelegd, maar het is waarschijnlijk een combinatie van factoren:
- De ooievaar als geluksbrenger en symbool van nieuw leven.
- De omgeving van Den Haag bood veel voedsel voor de ooievaar. Er werd ook paling gekweekt in de Hofvijver.
- De aanwezigheid van tamme ooievaars op de vismarkt.
- Ooievaars nestelden op hoge gebouwen in Den Haag.
In de 16e eeuw kwam de ooievaar op het stadswapen van Den Haag terecht. Wij vinden zijn beeltenis op de ‘Jhesus’-klok in de Haagse toren (1541), een schilderij uit 1553 getiteld ‘De Hofvijver vanaf het Doelenterrein’ en op een geschilderde plattegrond van Den Haag uit 1570.
Vanaf 1585 ging het stadsbestuur gebruikmaken van een zegelstempel waarin een ooievaar was afgebeeld, staande in een poortdoorgang.
 Ooievaar boven de ingang van het stadhuis aan de Groenmarkt |
Tegenwoordig gebruikt de gemeente als logo een gestileerde, vliegende ooievaar. Dit exemplaar heeft geen aal in de bek en vliegt in oostelijke richting.
De ouderwetse ooievaar maakt altijd een stappende beweging in westelijke richting. Verder kent iedereen natuurlijk de ooievaar op de parkeerpaaltjes.
De ooievaar in den Haag
In vroeger eeuwen was de ooievaar veelal te zien in gevelstenen, op schilderijen (stadsgezichten) en op zegels van het Haagse stadsbestuur.
Later gingen zilversmeden hun werk voorzien van een stempel met daarin een ooievaar. Er zijn ook brandijzers bekend met de beeltenis van de ooievaar om misdadigers te brandmerken en om bier-, boter-en wijntonnen te merken. Fabrikanten gingen de ooievaar gebruiken om aan te geven dat hun producten uit Den Haag kwamen, zoals de porseleinfabrieken Lijncker (zie afbeelding) en Rozenburg.
 Ooievaar van de fabrikant Lijncker |
Het Haagse stadsbestuur begon al in de 16e eeuw met het merken van voorwerpen zoals kussens, zilverwerk, glaswerk en wandtapijten.
Haagse ambtenaren kregen na een periode van trouwe dienst vaak een onderscheiding met daarop natuurlijk de ooievaar.
In de 19e eeuw hadden veel Haagse verenigingen een ooievaar op hun medailles, vaandels en insignes verwerkt. Ook sportverenigingen deden dit: denk maar aan de ooievaar in het clublogo van voetbalclub ADO, korfbalvereniging Ons Eibernest en honkbalclub Storks.
Zo ziet u dat de ooievaar nog steeds deel uitmaakt van het Haagse leven. Om mijn hele collectie ooievaars te zien surft u naar
door Frans Schmit, tekst en foto’s
TERUG