Boekbespreking Sinti en Roma in Den Haag

Peter Jorna schreef een intrigerend boek over de Haagse Sinti en Roma, voor tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. De eerste druk verscheen in 2021 en in mei 2026 lag in alle Haagse Openbare Bibliotheken - gratis verkrijgbaar- de 4e herziene en uitgebreide druk. Een mooi initiatief van het Haags Gemeentearchief.

Volkeren, families, die rondtrekken, noemen we nomaden, ofwel ‘zigeuners’, hoewel dat laatste een negatieve connotatie heeft. Roma komen oorspronkelijk uit Oost-Europa, terwijl de Sinti uit Centraal of West-Europa komen. Voor de oorlog is Den Haag onder de Sinti en Roma een aantrekkelijke plaats. Ze verdienen hun geld als koperslager, ketellapper of paardenhandelaar. En niet te vergeten: ‘zigeunermuziek’ is in deftige hotels in bohemienstad Den Haag in de jaren ’20 en ’30 bijzonder populair.

‘Reizigers om den brode’ krijgen begin 20e eeuw te maken met de Woonwagenwet en gemeenten zorgen voor ‘kampen’. Zo ontstaan er woonwagenkampen aan de Binckhorstlaan, de Slachthuiskade of aan de Lozerlaan. In de jaren ‘40 van de vorige eeuw verruilen velen -niet altijd vrijwillig- hun woonwagen voor een huis. Begin 1944 wonen de ruim 120 Sinti en Roma op 21 adressen in 11 verschillende straten, vaak in hofjes.

Himmler maakt in november 1943 bekend dat de Sinti en Roma hetzelfde lot moeten ondergaan als Joden: deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Op 14 mei 1944 krijgen alle politiegewesten de opdracht ‘rondtrekkende zigeuners’ op te pakken, ook zij die verblijven in ‘woningen, logementen en dergelijke’. Twee dagen later al, op 16 mei 1944 om 04.00 uur ’s ochtends, begint in Den Haag de razzia en binnen vier uur zijn 81 Roma en Sinti al lopend op weg naar ‘het bureau aan de Mauritskade’. Op 17 mei worden nog vier Roma opgepakt. 75 van die in totaal 85 Sinti en Roma maken een paar dagen later deel uit van het zigeunertransport van Westerbork naar Auschwitz. Dat Haagse aantal is, vergeleken met andere steden, erg hoog.

Op het pleintje ter hoogte van de Bilderdijkstraat en de Vondelstraat staat sinds 2006 een herdenkingsmonument voor de vermoorde Sinti en Roma: een bronzen kubus met een plaquette met namen. Op deze kubus van 2006 staat een aantal namen fout vermeld en een aantal ontbreekt. Sinds 4 mei dit jaar zijn er namen aangepast en toegevoegd aan het monument. In deze 4e druk van het boek is alle informatie aangepast.

Wat opvalt is het beperkt aantal straten waar de Roma en Sinti (vlak bij hun familie) in 1944 wonen: De families Wagner, Grunholz en Franzen aan de Veenkade, de familie Berger aan de Bilderdijkstraat, de familie Rose en de familie Winderstein aan de Kemperstraat, Franzen aan de Z.Buitensingel en de familie Weiss aan het Kortenbosch. Allen vermoord.

Sinti en Roma in Den Haag – Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (1900- 1970), Peter Jorna, in opdracht van het Haags Gemeentearchief. Uitgave van de Gemeente Den Haag, 2026, 4e herziene en uitgebreide druk; 80 blz. Gratis aan te vragen via haagsgemeentearchief@denhaag.nl. Zie ook de boekbespreking van 1-4-2021.

Piet Vernimmen